БЫЛ ТОМЛЫҠТАР ТАРИХИ АҢЫБЫҘҘЫ УЯТА

Һеҙҙең үҙәк тарихыбыҙҙы ошондай төплө һәм киң масштабта өс йыл өйрәнә, тинегеҙ. Быға тиклем был өлкәне ундай кимәлдә өйрәнеүселәр булманымы?

-Бығаса башҡорт тарихы башлыса Р. Кузеев тикшереүҙәре нигеҙендә генә өйрәнелде. Совет заманында билдәле сәбәптәр арҡаһында был уңайлы ла ине. Һуңынан инде был система тарҡалғас, туҡһанынсы йылдар арауығында бер демографик упҡын булып алды. Быуындар бәйләнеше, күсәгилешлек ебе өҙөлдө. Был фәндә бигерәк тә ныҡ һиҙелде. Бөгөн беҙ ошо арауыҡ юғалтыуын, шул процесс һөҙөмтәләрен бик яҡшы тойоп йәшәйбеҙ. Хәтерҙәге күп нәмәне юғалтып, онотоп, юйып өлгөргәнбеҙ. Әммә ҡан хәтере, аң хәтере тигән төшөнсәләр бар һәм беҙ тап ана шул хәтерҙәрҙе уятыу, тергеҙеү өҫтөндә эшләйбеҙ ҙә инде. Бөгөн, Аллаға шөкөр, йәш быуын ғалимдары үҫеп етте һәм улар иңендә ҙур яуаплылыҡ ята.
Мин хеҙмәт иткән "Шәжәрә" Башҡортостандың тарихи мираҫын өйрәнеү үҙәген барыбыҙға ла билдәле тарихсы-ғалим Салауат Хәмиҙуллин етәкләй һәм үҙәк башҡорт ырыуҙары тарихын тикшереп, өйрәнеп, асыҡлап, халыҡҡа еткереү бурысын үтәй.

Сираттағы томлыҡтың башҡорт ырыуҙары тарихына индергән өлөшө ни кимәлдә? Был ырыуҙар бармы ул бөгөн, әллә улар хаҡында бары тик мәғлүмәттәр генә йәшәйме?

- Белеүегеҙсә, ун туғыҙынсы том башҡорттарҙың бәкәтин, һалйот, һеңрән, терһәк һәм һырҙы тип аталған ырыуҙары тарихын өйрәнә. Был ырыуҙар ҡасандыр көслө, күп һанлы халыҡ булһа, бөгөн юғалып барғандар иҫәбендә. Улар Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ, Арғаяш райондарында йәшәй, беҙ уларҙы шул тарафтарға эҙләп барҙыҡ та инде.
Заманында "Маяҡ" атом станцияһы фағижәһенән һуң шул ерлектәге күп башҡорт ауылдары күсерелә, улар башҡа ауыл-ҡалаларға ҡушыла, йорт-ҡуралары, мал-тыуары юҡ ителә. Шул сәбәпле, тотош бәкәтин ырыуы туҙҙырылып бөтөлә. Башҡорт ырыуҙарының уларҙың һәр береһенең үҙ биләмәһе, тарихи ерлеге бар, кемдәрҙең ҡайһы территорияны биләгәнен һәм хәҙер биләүен беләбеҙ. Ә бәкәтиндәр бөтөнләй тарихи ерлекһеҙ тороп ҡалған. Шунлыҡтан, китапта уларға ҙур урын бирелде. Ҡоншаҡ районында бәкәтин ырыуы вәкиле Ғәзиз Йомағужин исемле ағай менән таныштым. Һөнәре буйынса электрик булған ағай тарихты энәһенән-ебенә тиклем өйрәнгән, йөрәгендә рух ҡуҙы баҙырап ята. Унда шул тиклем бай тарихи база, ярҙамы бик ҙур булды, етмеш ике йәштәмен, тип тормай, беҙҙең менән йөрөп, барыһын күрһәтеп, аңлатып сыҡты, рәхмәтлебеҙ уға. Ана шул үрҙә әйтелгән күсеү, үҙгәртеү, сит өлкә булыу сәбәбенәндер инде, уның фамилияһын да "Юмауин" тип яҙып ебәргәндәр.
Ғәзиз ағай, бәкәтин ырыуы Силәбеләге иң матур урындарҙа көн иткән, тип һөйләй. Уларҙың ырыуы ҡырҡ күлгә хужа булып тора. Шунан килгән "ҡырҡ күл хужалары" тигән дандары ла бар. Улар ана шул күлдәр ерен әллә нисә быуаттар һаҡлап килә, йыр-моңдары, ауыҙ-тел ижады, тарихтары шуларға бәйле. Һәм бер көн килеп уларҙы төбө-тамырынан аҡтарып, тота ла күсерәләр. Ғәзиз ағайға ул саҡта бары ун йәш була. Уларҙы һалйоттар ырыуыныҡы булған Хәлит ауылына ултырталар. Ауылда хатта Бәкәтин исемле урам да була.

Атом станцияһы афәте был ырыуҙар халҡын күпләп юғалтыуға ла, сәләмәтлектәрен ҡаҡшатыуға ла килтергән бит инде... Ваҡытында был мәғлүмәттәр йәшерелгәндер ҙә...

- Әлбиттә, был хаҡта халыҡ үҙе белә. Тик беҙҙең милләт үтә баҫалҡы шул. Улар ярҙам һорап, льгота, дауалау йәки башҡа ташламалар юллап йөрөмәгән һәм йөрөмәй ҙә. Мәҫәлән, шундағы бер башҡа милләт халҡы йәшәгән ауылда бөтөн ярҙам ысулдарын ҡулланып бөткәндән һуң, ауылдарын яңы урынға күсереп, йорт-ҡуралы итеүҙәрен талап иткәндәр.
Ярай әле, беҙҙең башҡорттарҙа ла һуңғы йылдарҙа тарихи аң уяна һәм бәкәтиндәр ҙә тарихи ерҙәрен кире ҡайтарып алыу артынан йөрөй башланы. "Бәйләнештә" селтәрендә был ырыу йәштәре төркөм асҡан, шул юл менән аралашалар, бер-береһе менән танышалар. Ерлектәренә барып ҡайтыусылар ундағы ҡәбер таштарын фотоға төшөрөп һала, шулайтып та эҙләйҙәр улар ата-бабаларын. Әйткәнемсә, ерҙәрен ҡайтарып алыу мәсьәләһендә улар ҡоро хәбәр һөйләп кенә түгел, ә етди, документаль рәүештә рөхсәттәр юллап, элекке ауылдары урынында коттедж ҡасабалары төҙөү уйы менән яналар.
Беҙҙең экспедицияны Силәбе башҡорттары ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡаршы алды. Сөнки улар үҙҙәрен үҙҙәре өсөн аса. Ундағы халыҡ ырыу төшөнсәһен артыҡ белмәй. Шул белмәү арҡаһында ниндәй ырыуға булһа ла яҙылырға әҙер торалар. Мәҫәлән, берәйһенән "Һин ниндәй ырыуҙан? Һалйотмо, бәкәтәнме?" тиһәң, "Әллә, һалйот булһын һуң", - тип әйтергә лә мөмкиндәр. Һалйоттар унда иң ҙур ырыу. Терһәктәр өс-дүрт ауыл йыйнаҡ ҡына йәшәп яталар. Һеңрәндәр күп булмаһалар ҙа (Илеш районында йәшәйҙәр, Ырымбур өлкәһендә ике ауыл бар) бик ныҡ таралып киткәндәр. Шулай ҙа, һаҡланыр өсөндөр, ҡайҙа ла йәшәгән урындарындағы атамаларға "һеңрән" исемен таҡҡандар. Мәҫәлән, Һеңрән Ҡары, Һеңрән Ҡумкүле. Әйткәндәй, Күмкүл ауылын саҡ таптым, ул заманында ауылдарҙы эреләтеү йылдарында икенсе ауылға ҡушылып йотолған булған икән. Халыҡ уларҙың һеңрәнлеген белә, тик ырыу икәнлектәрен онотҡан.
Һырҙы ырыуынан Аяҙғолда, Ҡорман ауылдарында булдым. Ул ырыуҙың Булат Теләкберҙин тигән данлы улы туҡһанынсы йылдарҙа Башҡортостанда Юғары суд рәйесе була.
Тикшереүҙәр барышында ҡыҙыҡлы һөйләштәр, диалекттар менән танышылды. Һалйоттарҙың бер өлөшө иң төньяҡта, Свердловск өлкәһе менән сиктә йәшәгән. Иң ҡыҙығы, урамда килеп осраған кешенең ихласлығы, ябай алсаҡлығы уның башҡорт булыуын белдерә лә ҡуя. Беҙҙе урамда бер апай күреп ҡалып, һөйләшеп, ай-вайға ҡуймай өйөнә алып ҡайтып китте. "Ҡунаҡ итә алмаһам да, үҙ башҡорттарыма әүәлмә ашатып булһа ла сығарам", - ти. Беҙ әүәлмәнең ни икәнен белмәйбеҙ, әлбиттә, ҡыҙыҡһынабыҙ. "Был беҙҙең яҡта башҡорттоң иң нейе", - тине апай, шунан ун-ун биш минуттай һары майҙы табала ҡайнатып, өҫтөнә он һибеп, суфле кеүек нәмә әҙерләне. Был массаны икмәккә һылап ашайһың икән. "Беҙҙә ҡунаҡты һарыҡ һуйып, мунса яғып, әүәлмә бешереп хөрмәтләйҙәр. Ошоно ашаһағыҙ, кискә тиклем асыҡмаҫһығыҙ", - тип ҡалды. Әүәлмәнән һарҡытылған һары майҙы күтәреп эсеп тә ҡуйырға тейеш инек тә, уныһын булдыра алманыҡ. Ата-бабаларыбыҙ ниндәй ныҡ, сәләмәт булған икән, тип уйланыҡ был һыйҙан һуң.
Һеҙҙең үҙәк тарихыбыҙҙы ошондай төплө һәм киң масштабта өс йыл өйрәнә, тинегеҙ. Быға тиклем был өлкәне ундай кимәлдә өйрәнеүселәр булманымы?

-Бығаса башҡорт тарихы башлыса Р. Кузеев тикшереүҙәре нигеҙендә генә өйрәнелде. Совет заманында билдәле сәбәптәр арҡаһында был уңайлы ла ине. Һуңынан инде был система тарҡалғас, туҡһанынсы йылдар арауығында бер демографик упҡын булып алды. Быуындар бәйләнеше, күсәгилешлек ебе өҙөлдө. Был фәндә бигерәк тә ныҡ һиҙелде. Бөгөн беҙ ошо арауыҡ юғалтыуын, шул процесс һөҙөмтәләрен бик яҡшы тойоп йәшәйбеҙ. Хәтерҙәге күп нәмәне юғалтып, онотоп, юйып өлгөргәнбеҙ. Әммә ҡан хәтере, аң хәтере тигән төшөнсәләр бар һәм беҙ тап ана шул хәтерҙәрҙе уятыу, тергеҙеү өҫтөндә эшләйбеҙ ҙә инде. Бөгөн, Аллаға шөкөр, йәш быуын ғалимдары үҫеп етте һәм улар иңендә ҙур яуаплылыҡ ята.
Мин хеҙмәт иткән "Шәжәрә" Башҡортостандың тарихи мираҫын өйрәнеү үҙәген барыбыҙға ла билдәле тарихсы-ғалим Салауат Хәмиҙуллин етәкләй һәм үҙәк башҡорт ырыуҙары тарихын тикшереп, өйрәнеп, асыҡлап, халыҡҡа еткереү бурысын үтәй.

Сираттағы томлыҡтың башҡорт ырыуҙары тарихына индергән өлөшө ни кимәлдә? Был ырыуҙар бармы ул бөгөн, әллә улар хаҡында бары тик мәғлүмәттәр генә йәшәйме?

- Белеүегеҙсә, ун туғыҙынсы том башҡорттарҙың бәкәтин, һалйот, һеңрән, терһәк һәм һырҙы тип аталған ырыуҙары тарихын өйрәнә. Был ырыуҙар ҡасандыр көслө, күп һанлы халыҡ булһа, бөгөн юғалып барғандар иҫәбендә. Улар Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ, Арғаяш райондарында йәшәй, беҙ уларҙы шул тарафтарға эҙләп барҙыҡ та инде.
Заманында "Маяҡ" атом станцияһы фағижәһенән һуң шул ерлектәге күп башҡорт ауылдары күсерелә, улар башҡа ауыл-ҡалаларға ҡушыла, йорт-ҡуралары, мал-тыуары юҡ ителә. Шул сәбәпле, тотош бәкәтин ырыуы туҙҙырылып бөтөлә. Башҡорт ырыуҙарының уларҙың һәр береһенең үҙ биләмәһе, тарихи ерлеге бар, кемдәрҙең ҡайһы территорияны биләгәнен һәм хәҙер биләүен беләбеҙ. Ә бәкәтиндәр бөтөнләй тарихи ерлекһеҙ тороп ҡалған. Шунлыҡтан, китапта уларға ҙур урын бирелде. Ҡоншаҡ районында бәкәтин ырыуы вәкиле Ғәзиз Йомағужин исемле ағай менән таныштым. Һөнәре буйынса электрик булған ағай тарихты энәһенән-ебенә тиклем өйрәнгән, йөрәгендә рух ҡуҙы баҙырап ята. Унда шул тиклем бай тарихи база, ярҙамы бик ҙур булды, етмеш ике йәштәмен, тип тормай, беҙҙең менән йөрөп, барыһын күрһәтеп, аңлатып сыҡты, рәхмәтлебеҙ уға. Ана шул үрҙә әйтелгән күсеү, үҙгәртеү, сит өлкә булыу сәбәбенәндер инде, уның фамилияһын да "Юмауин" тип яҙып ебәргәндәр.
Ғәзиз ағай, бәкәтин ырыуы Силәбеләге иң матур урындарҙа көн иткән, тип һөйләй. Уларҙың ырыуы ҡырҡ күлгә хужа булып тора. Шунан килгән "ҡырҡ күл хужалары" тигән дандары ла бар. Улар ана шул күлдәр ерен әллә нисә быуаттар һаҡлап килә, йыр-моңдары, ауыҙ-тел ижады, тарихтары шуларға бәйле. Һәм бер көн килеп уларҙы төбө-тамырынан аҡтарып, тота ла күсерәләр. Ғәзиз ағайға ул саҡта бары ун йәш була. Уларҙы һалйоттар ырыуыныҡы булған Хәлит ауылына ултырталар. Ауылда хатта Бәкәтин исемле урам да була.

Атом станцияһы афәте был ырыуҙар халҡын күпләп юғалтыуға ла, сәләмәтлектәрен ҡаҡшатыуға ла килтергән бит инде... Ваҡытында был мәғлүмәттәр йәшерелгәндер ҙә...

- Әлбиттә, был хаҡта халыҡ үҙе белә. Тик беҙҙең милләт үтә баҫалҡы шул. Улар ярҙам һорап, льгота, дауалау йәки башҡа ташламалар юллап йөрөмәгән һәм йөрөмәй ҙә. Мәҫәлән, шундағы бер башҡа милләт халҡы йәшәгән ауылда бөтөн ярҙам ысулдарын ҡулланып бөткәндән һуң, ауылдарын яңы урынға күсереп, йорт-ҡуралы итеүҙәрен талап иткәндәр.
Ярай әле, беҙҙең башҡорттарҙа ла һуңғы йылдарҙа тарихи аң уяна һәм бәкәтиндәр ҙә тарихи ерҙәрен кире ҡайтарып алыу артынан йөрөй башланы. "Бәйләнештә" селтәрендә был ырыу йәштәре төркөм асҡан, шул юл менән аралашалар, бер-береһе менән танышалар. Ерлектәренә барып ҡайтыусылар ундағы ҡәбер таштарын фотоға төшөрөп һала, шулайтып та эҙләйҙәр улар ата-бабаларын. Әйткәнемсә, ерҙәрен ҡайтарып алыу мәсьәләһендә улар ҡоро хәбәр һөйләп кенә түгел, ә етди, документаль рәүештә рөхсәттәр юллап, элекке ауылдары урынында коттедж ҡасабалары төҙөү уйы менән яналар.
Беҙҙең экспедицияны Силәбе башҡорттары ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡаршы алды. Сөнки улар үҙҙәрен үҙҙәре өсөн аса. Ундағы халыҡ ырыу төшөнсәһен артыҡ белмәй. Шул белмәү арҡаһында ниндәй ырыуға булһа ла яҙылырға әҙер торалар. Мәҫәлән, берәйһенән "Һин ниндәй ырыуҙан? Һалйотмо, бәкәтәнме?" тиһәң, "Әллә, һалйот булһын һуң", - тип әйтергә лә мөмкиндәр. Һалйоттар унда иң ҙур ырыу. Терһәктәр өс-дүрт ауыл йыйнаҡ ҡына йәшәп яталар. Һеңрәндәр күп булмаһалар ҙа (Илеш районында йәшәйҙәр, Ырымбур өлкәһендә ике ауыл бар) бик ныҡ таралып киткәндәр. Шулай ҙа, һаҡланыр өсөндөр, ҡайҙа ла йәшәгән урындарындағы атамаларға "һеңрән" исемен таҡҡандар. Мәҫәлән, Һеңрән Ҡары, Һеңрән Ҡумкүле. Әйткәндәй, Күмкүл ауылын саҡ таптым, ул заманында ауылдарҙы эреләтеү йылдарында икенсе ауылға ҡушылып йотолған булған икән. Халыҡ уларҙың һеңрәнлеген белә, тик ырыу икәнлектәрен онотҡан.
Һырҙы ырыуынан Аяҙғолда, Ҡорман ауылдарында булдым. Ул ырыуҙың Булат Теләкберҙин тигән данлы улы туҡһанынсы йылдарҙа Башҡортостанда Юғары суд рәйесе була.
Тикшереүҙәр барышында ҡыҙыҡлы һөйләштәр, диалекттар менән танышылды. Һалйоттарҙың бер өлөшө иң төньяҡта, Свердловск өлкәһе менән сиктә йәшәгән. Иң ҡыҙығы, урамда килеп осраған кешенең ихласлығы, ябай алсаҡлығы уның башҡорт булыуын белдерә лә ҡуя. Беҙҙе урамда бер апай күреп ҡалып, һөйләшеп, ай-вайға ҡуймай өйөнә алып ҡайтып китте. "Ҡунаҡ итә алмаһам да, үҙ башҡорттарыма әүәлмә ашатып булһа ла сығарам", - ти. Беҙ әүәлмәнең ни икәнен белмәйбеҙ, әлбиттә, ҡыҙыҡһынабыҙ. "Был беҙҙең яҡта башҡорттоң иң нейе", - тине апай, шунан ун-ун биш минуттай һары майҙы табала ҡайнатып, өҫтөнә он һибеп, суфле кеүек нәмә әҙерләне. Был массаны икмәккә һылап ашайһың икән. "Беҙҙә ҡунаҡты һарыҡ һуйып, мунса яғып, әүәлмә бешереп хөрмәтләйҙәр. Ошоно ашаһағыҙ, кискә тиклем асыҡмаҫһығыҙ", - тип ҡалды. Әүәлмәнән һарҡытылған һары майҙы күтәреп эсеп тә ҡуйырға тейеш инек тә, уныһын булдыра алманыҡ. Ата-бабаларыбыҙ ниндәй ныҡ, сәләмәт булған икән, тип уйланыҡ был һыйҙан һуң.
Тел үҙенсәлектәренә иғтибар иттек, бик ҡыҙыҡлы. Хатта тап ошонда боронғо телебеҙ һаҡланып ҡалғандыр әле, тигән фекер уянды. Мәҫәлән, артта - һыртта, аҙаҡ - ахыр, илай - һыҡтай, матур - һылыу. Силәбе башҡорттарында бөтә ырыу һөйләштәренең дә һүҙҙәре бар, шунлыҡтан, был яҡтарҙа телселәргә лә, башҡа ғалимдарға ла йөрөргә лә йөрөргә әле. Башҡорт теле әҙәби тел аша уҡытылмағас, уларҙа тел боҙолмаған. Һөйләшкәндә ололар: "Һеҙ татарса һүҙҙәрҙе күп ҡулланаһығыҙ, телегеҙ яһалмалашҡан", - тип шелтәләп тә алды.
Шулай ҙа республикабыҙҙан ситтә булыуҙары уларҙы күп нәмәләрҙән сикләй. Мәҫәлән, Ҡоншаҡ, Арғаяш райондарында нимәһе аптыратты - мәҙәниәт өлкәһе учреждениеларында башлыса башҡа милләт вәкилдәре эшләй. Ҡоншаҡтағы башҡорт музейы мөдире мишәр милләтле кеше һәм уға был бары тик эш урыны ғына. Арғаяшта район мәҙәниәт йортонда урынлашҡан музейҙың мөдире лә урыҫ кешеһе. Ул миңә, Башҡортостандан килгән ғалимға, кис көнө музейға инеп сығырға ла рөхсәт бирмәне.

Ни өсөн беҙ тарихты былай милли һәм аҫаба ерлекле итеп яҙабыҙ?

- Сөнки, күптәр ырыу тамырын онотоп, туғандаш милләттәр иҫәбен тулыландырып йөрөй. Йәғни, миллилектең төп маҡсаты - башҡорттарҙың тарихи аңын уятыу. Томлыҡтарҙың һәр береһе бер ырыуға арналғанын беләһегеҙ, хатта Меңле менән Йылан кеүек ҙур ырыуҙарға икешәр том бүленде. Бығаса өйрәнелгән тарихта меңлеләр эсенә ҡобау-меңлеләрҙе лә индергәндәр. Беҙ уларҙы айырым том менән сығарҙыҡ, сөнки уларҙың айырым тарихы һәм тамыры бар. Уларҙы "куманы" тигән боронғо халыҡ менән бәйләйбеҙ. Әлеге меңлеләргә меркеттәрҙе индермәгәнбеҙ. Меркеттәр егерменсе томда буласаҡ. Күптән түгел генә Ауырғазы районында меркеттәрҙе өйрәнеп йөрөнөк.
Ун һигеҙенсе том өс - өпәй, һыҙғы һәм ҡошсо ырыуҙарына арналды. Ҡошсолар Мәсетле районында, Свердловск өлкәһенең Красноуфимск, Нижнесергинский райондарында йәшәй. Өпәйҙәр йәшәгән Теләш, Тәкин менән Ишәле тигән өс ауыл Мәсетле районында. Шәкүр ауылында ла уларҙың бер өлөшө бар. Сыҙғы (һыҙғы, һыһҡы) ырыуы ерҙәрендә тотош Красноуфимск ҡалаһы урынлашҡан.
Уҡыусыға бирелгән мәғлүмәттең тарихи өлөшө күберәк архив сығанаҡтарына таянып яҙыла, минең өлкә - "полевой" этап, йәғни ырыу вәкилдәрен антропологик фотоһүрәткә төшөрәбеҙ. Фәндең был ғилми ысулы бик ҡыҙыҡлы һәм үҙенсәлекле, минеңсә. Антропологтар тәғәйен ырыу кешеләренең баш, йөҙ төҙөлөшөн күрә ала. Был беҙҙең аранан иртә китеп барған һәләтле башҡорт антропологы Ринат Мөхәмәт улы Йосоповтоң хеҙмәтенең дауамы. Әлеге мәлдә беҙ был өлкә белгестәренә ҡытлыҡ кисерәбеҙ, әммә ундай ғалимдарыбыҙ ҙа үҫеп етер, тигән өмөттәбеҙ.
Китаптарҙы артыҡ фәнни итмәҫкә тырышабыҙ. Һәр ябай кеше уҡып аңлай алырлыҡ һәм кәрәк саҡта белешмә итеп ҡулланырлыҡ та булһын. Уҡыусылар үҙҙәренең ата-бабаларын таба алһын.
Һәр ауылға 1917 йылғы ауыл хужалығы халыҡ иҫәбенең мәғлүмәттәрен бирәбеҙ. Сөнки шул ваҡытта халыҡ иҫәбен алыу эшен иң аҡыллы кешеләр башҡара. Батша власы ҡолаған, әле яңы власть килмәгән осорҙа улар бер сикләүһеҙ, баҫымһыҙ, объектив рәүештә атҡаралар был эште. Шунда беренсе тапҡыр халыҡтарға үҙ милләтен яҙырға форсат бирелә һәм уларҙың иҡтисади яғы ла күренә. Шул саҡ беҙҙең бөгөн татар булып йөрөгән күп кешеләрҙең ата-бабалары үҙҙәрен башҡорт тип күрһәтә. "Вотчинник башкир" тип яҙылалар улар. Был тарихи сығанаҡ ҡына түгел, ә туранан-тура шәжәрәгә бәйле, кире ҡағып булмай торған документ.

Ҡан аша милләт һәм ырыу бүленешен тикшереү халыҡ араһында арыуыҡ тулҡынланыуҙар, шау-шыу ҙа сығарып алды, шулай бит? Быға ышаныусылар ҙа, ышанмаусылар ҙа бар.

- Генетик материалдар менән эшләүҙе ғилми әйләнешкә индерергә тырышабыҙ. Ул бигерәк тә беҙҙең халыҡты өйрәнгәндә тулы мәғлүмәт бирә торған ҡорал. Бына бер миҫал килтерәм. Күптән түгел Ҡаҙанда осрашыуҙа булдыҡ. Беҙҙә генетик тикшереүҙәр башланғас, улар ҙа тиҙ генә ошо эшкә тотондо. Түңәрәк ҡорҙа бер татар ғалимы сығыш яһаны. Улар биш йөҙләп татар милләтле кешене тикшергән һәм ҡандарында донъяла булған бөтә гаплогруппаларҙы ла тапҡан. Сығыш яһаусы, афарин, фәнгә ҡаршы бармай, объектив фекер йөрөттө. Ул бының менән татар милләтендә ырыуҙар ҡоролошо булмауын иҫбат итте. Башҡорт ырыуҙарында иң күбе ике гаплогруппа, йәғни ҡан төрө бар. Тимәк, халыҡ ысынлап та ҡан буйынса ырыуға берләшкән, ойошҡан.

"Тарихи аң" тигән төшөнсә хаҡында һүҙ ҡуҙғаттыҡ. Нимә һуң ул тарихи аң? Ни өсөн ул тап бөгөн килеп уяна, бығаса ул ҡайҙа булған?

- Тарихи аң - ул ҡан хәтере. Беҙҙең мейе функциялары ул хәтерҙе һаҡламаһа йәки белмәһә лә, ҡанда һаҡлана. Ә ҡанға һинең тамырҙарың, генетик сығышың хаҡындағы бөтөн мәғлүмәттәр ҙә индерелгән. Советтар Союзы емерелеүгә егерме йыллап ваҡыт уҙҙы. Был үҙгәрештәр беҙгә яңы мөмкинлектәр бирер тип өмөтләндек. Әммә өмөтөбөҙ әллә ни аҡланманы. Булған мөмкинлектәр ҙә сикләнә килә, яңылары артыҡ асылып бармай. Яйлап беҙ ҙә ошо заманға яйлана, ҡулайлаша барабыҙ. Хәҙер кеше алдын-артын уйлап, алдағыһын ҡайғыртып йәшәргә өйрәнә башланы. Кредит бумдары ла үтеп бөтөп бара. Бурысҡа алыуҙың да хәйерле түгеллеген төшөндөк. Кеше ергә яҡыная, ер һәм үҙ көсөнә таянырға тырыша.
Кеше ул шундай йән эйәһе, уның матди мөмкинлектәре сикләнһә, рухи таяныс эҙләй башлай. Ә беҙҙең рухи таяныс - тарихыбыҙ. Халыҡтың иҡтисади көрсөк кисереүе ана шул аңды уятыуға килтерҙе.
Шулай итеп, "Башҡорт ырыуҙарының тарихы" томлыҡтары бөгөнгө зыялы башҡорттарҙың киләсәк быуындары һәм дөйөм халыҡ мәнфәғәте өсөн башҡарылған баһалап бөткөһөҙ оло хеҙмәте ул. "Шәжәрә" Башҡортостандың тарихи мираҫын өйрәнеү үҙәге киләсәктә ҡырҡтан ашыу башҡорт ырыуының барыһы хаҡында ла мәғлүмәттәр бирмәксе, рәхмәт яуғырҙары.
Миләүшә ҠАҺАРМАНОВА яҙып алды.
http://kiskeufa.ru

Возврат к списку